Ticari ve İş Hukuku Uyuşmazlıklarında İhtiyari Arabuluculuk ve İlam Niteliğinde Anlaşma Belgesi

1. Giriş: Yargılama Süreleri ve Alternatif Çözüm İhtiyacı

Ticari hayatta ve iş ilişkilerinde ortaya çıkan uyuşmazlıkların ilk derece mahkemesi, Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) ve Yargıtay aşamalarından oluşan geleneksel yargı yoluyla çözülmesi ortalama 3 ila 5 yıl sürebilmektedir. Bu süreçte işletmeler hem paranın zaman değerini kaybetmekte hem de nispi karar ve ilam harçları, bilirkişi giderleri ve vekalet ücretleri gibi yüksek yargılama maliyetleriyle karşılaşmaktadır.

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK), tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarını mahkeme yargılamasına gerek kalmaksızın, uzman ve tarafsız bir arabulucu eşliğinde günler veya haftalar içerisinde kesin olarak sonuçlandırmalarına imkân tanımaktadır.

2. Dava Şartı (Zorunlu) ve İhtiyari Arabuluculuk Ayrımı

Türk hukukunda arabuluculuk iki temel yolla işletilmektedir:

• Dava Şartı Arabuluculuk (HUAK m. 18/A ve m. 18/B): İşçi-işveren alacakları ve işe iade talepleri, ticari davalar, tüketici uyuşmazlıkları ile kira, ortaklığın giderilmesi ve kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması yasal zorunluluktur.
• İhtiyari Arabuluculuk: Tarafların henüz aralarında bir dava şartı başvurusu veya mahkeme süreci başlamadan önce, üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri her türlü özel hukuk uyuşmazlığı için kendi iradeleriyle bir arabulucu belirleyerek yürüttükleri müzakere sürecidir.

3. Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin İlam Niteliği (HUAK m. 18 & İİK m. 38)

Arabuluculuk sürecinin en güçlü hukuki sonucu, imzalanan anlaşma belgesinin mahkeme kararı (ilam) gücüne kavuşması ve aynı uyuşmazlığın bir daha dava konusu edilememesidir. 6325 sayılı HUAK m. 18’de bu mekanizma iki ayrı fıkrada düzenlenmiştir:

“Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu kılındığı haller hariç, taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklarda ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.” 6325 Sayılı HUAK Madde 18/4

Buna göre:

1. HUAK m. 18/4 (Simetrik Vekil İmzası): Her iki tarafın ve taraf avukatlarının arabulucu ile birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, mahkemeden hiçbir şerh alınmasına gerek olmaksızın doğrudan 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 38 kapsamında ilam niteliğinde belgedir.
2. HUAK m. 18/2 (Asimetrik veya Vekilsiz İmza): Taraflardan birinin avukatı olmaksızın bizzat imzalaması halinde, anlaşma belgesine arabulucunun görev yaptığı yer Sulh Hukuk Mahkemesi’nden icra edilebilirlik şerhi alınmasıyla belge tam ilam niteliği kazanır. Bu inceleme çekişmesiz yargı işi olup dosya üzerinden hızla sonuçlandırılır.
3. HUAK m. 18/5 (Kesin Dava Yasağı): “Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılması hâlinde, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz.”

4. İş Hukukunda Matbu İbraname Riski ve İhtiyari Arabuluculuk Güvencesi

Uygulamada işveren şirketlerin iş sözleşmesi sona eren personele imzalattıkları matbu ibranameler, 6098 sayılı TBK m. 420 hükmündeki sıkı geçerlilik şartlarına (fesih tarihinden itibaren en az 1 aylık bekleme süresinin geçmiş olması, alacak kalemlerinin tek tek ve eksiksiz yazılması, ödemenin noksansız ve banka kanalıyla yapılması) takılmaktadır. Bu şartlardan herhangi birinin eksikliği halinde ibraname kesin olarak hükümsüz sayılmakta ve şirketler yıllar sonra yüksek tutarlı işçilik davalarıyla karşılaşmaktadır.

Oysa iş ilişkisinin sona ermesinin ardından, tarafsız ve bağımsız bir arabulucu nezdinde yürütülen ihtiyari arabuluculuk süreciyle; işçinin gerçek kıdem, ihbar, yıllık izin ve fazla çalışma hakları aktüeryal/bordro kriterlerine göre hesaplanıp HUAK m. 18 kapsamında anlaşma belgesine bağlandığında, hem çalışanın hakları güvence altına alınmakta hem de HUAK m. 18/5 uyarınca üzerinde anlaşılan kalemler hakkında yeniden dava açılması hukuken imkânsız hale gelmektedir.

5. Ticari Uyuşmazlıklarda Gizlilik, Zaman ve Maliyet Avantajı

• Gizlilik İlkesi (HUAK m. 4): Mahkeme duruşmalarının aleniyeti ilkesinin aksine, arabuluculuk müzakereleri tamamen gizlidir. Şirketlerin ticari sırları, bilanço verileri ve müşteri portföyleri üçüncü kişilere açıklanmaz.
• Zaman Tasarrufu: Yıllarca süren ticari alacak, tedarik veya inşaat davaları yerine taraflar birkaç oturumda ödeme takvimi ve yapılandırma üzerinde uzlaşabilirler.
• İlamlı İcra Güvencesi: Anlaşma belgesinde kararlaştırılan taksitlerden birinin ödenmemesi halinde, alacaklı şirket yeni bir dava açmaksızın doğrudan ilamlı icra takibi başlatabilir.

6. Sonuç

Arabuluculuk; yalnızca dava öncesi tüketilmesi gereken şekli bir prosedür değil, doğru hukuki temsil ve gerçekçi hesaplama ile birleştirildiğinde mahkeme ilamı gücünde kesin koruma sağlayan stratejik bir uyuşmazlık çözümü enstrümanıdır.